Mẹ

Con về thăm mẹ chiều mưa
Mới hay nhà dột gió lùa bốn bên
Hạt mưa sợi thắng sợi xiên
Cứ nhằm vào mẹ những đêm trắng trời
Con đi đánh giặc một đời
Mà không che nổi một nơi mẹ nằm!..

Tô Hoàn
(Tuyển tập thơ lục bát Việt Nam tái bản – 2000)

Bài thơ này được tuyển chọn vào “Tuyển tập thơ lục bát Việt Nam” tái bản tháng 7 năm 2000, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin ấn hành.

Chúng tôi có bài thơ này nhờ một lần nhà thơ quân đội Trần Đăng Khoa chép và gửi cho báo Giáo dục và Thời đại. Khoa bảo: “Bài thơ in ở báo Quân khu 3, Khoa nhớ và chép lại cho anh”. Tôi sững người vì tiếc. Giá bài thơ được in vào trang thơ dự thi của báo chí thì giải là cầm chắc. Hôm Trần Đăng Khoa đưa bài “Mẹ” thì cuộc thi đã khép lại rồi! (cuộc thi thơ lục bát, báo Giáo dục và Thời đại năm 2000).

Đây là một bài thơ hay với mọi người đọc dù người đó thích thơ truyền thống hay thơ hiện đại, dù người đó thích thơ Việt vần điệu mượt mà ngân lên như hát, hay theo thứ thơ “lai tây” lủng ca lủng củng, lục cục lào cào! Bài thơ hay vì nó giản dị, ít lời nhưng truyền cảm.
Con về thăm mẹ chiều mưa
Mới hay nhà dột gió lùa bốn bên
Cái “chiều mưa” đúng là kíp nổ của bài thơ. Nếu hôm anh về thăm mẹ mà trời nắng thì tinh ý một chút anh cũng có thể biết là nhà dột nhưng không cảm nhận được tận đáylòng cái nỗi... dột này! Câu thơ có một chút thảng thốt của hai từ “mới hay”. Thì ra trước đây, anh không biết, anh cứ tưởng...

Cái sự “gió lùa bốn bên” là anh viết thật. Mái dột nhưng cả phên cũng rách thì “gió lùa bốn bên” được, có nghĩa là cái nhà của mẹ thật tồi tàn.

Hai câu tiếp theo thật rát:
Hạt mưa sợi thẳng sợi xiên
Cứ nhằm vào mẹ những đêm trắng trời

Hình như có bản đâu đó in “ Hạt mưa sợi đứng sợi xiên”, cũng không sao vì sắc thái biểu cảm của câu thơ không đổi. Người đọc như cảm thấy những hạt mưa ấy đang làm buốt lòng mình. Đời người ta có khi ăn mặc đói rách nhưng trời còn cho ngủ ngon lấy sức, đằng này mưa dột, giọt mưa hắt, bắn vào làm cho người mẹ không ngủ được mà ác nghiệt thay, đấy là những “đêm trắng trời” mẹ nằm nhớ đứa con đánh giặc nơi chiến trường xa!
Câu kết như một niềm ân hận và cao hơn nữa là một sự phản tỉnh của lương tri:
Con đi đánh giặc một đời
Mà không che nổi một nơi mẹ nằm

Người con thương mẹ, giật mình mà nòi vậy chứ đâu chỉ có lỗi của anh? Câu thơ ghim vào làng người đọc, vào mỗi chúng ta, nhắc chúng ta rằng hạnh phúc của con người thiết thực, cụ thể, có khi tưởng là nhỏ bé nhưng thật ra lớn lao vô cùng. Có khi ai đó mơ ước những cái cao xa trên chín tầng mây mà quên đi mái nhà còn dột của người mẹ chiến sĩ.

Tác giả bài thơ này- nhà thơ Tô Hoàn là một sĩ quan cấp tá về hưu ở Bắc Giang. Tôi chưa gặp anh lần nào nhưng đã hơn một lần đồng cảm với những nỗi niềm nhân bản trong thơ anh.
Bài thơ đi cheo leo trên một sợi dây mỏng mảnh, một bên là một bài thơ lục bát và một bên là một bài ca dao mới. Nó là bài thơ lục bát vì cái tứ thơ rất rõ. Chỉ có ba cặp lục bát không hơn không kém mà nó nói được với chúng ta bao nhêu điều về tình mẹ con, về hậu phương và tiền tuyến.
Ám ảnh và day trở, bài thơ hay vì được viết ra bằng một chút xuất thần của tác giả. Đọc xong người đọc có thể nghĩ: hay quá nhưng cũng... dễ quá, có gì cao siêu đâu nhỉ mà sao mình lại không nghĩ ra?

Nguyễn Bùi Vợi