Dấu ấn rực rỡ của Văn hoá Chăm vẫn còn đây. Người xưa đã để lại cho dân tộc Việt nói chung ... những kiệt tác về hình dáng không gian cũng như chất liệu kiến trúc độc đáo và những khát vọng phát triển sinh tồn nòi giống rất cách điệu. Món quà vô giá ấy muôn sau còn chiêm ngưỡng và thi nhân sẽ tìm tòi sáng tạo thông qua cảm xúc từ đây.

Thực tình kiến thức về nền Văn hoá Chăm của tôi rất mỏng, tôi sẽ dành thời gian đọc kĩ ý kiến tham luận của mọi người để bù đắp dày thêm hiểu biết của mình.

Còn " Tháp Chàm" của NT Nhật Chiêu có tứ. Hoài cổ, nuối tiếc. Từ ngữ sử dụng phù hợp. Tất nhiên người đọc phải dành thêm thời gian thẩm thấu để cảm nhận. Điều ấy cũng cần phải có quá trình...

Ý kiến của Hương Chi hoàn toàn xác đáng! Phải đọc và thấu hiểu bài thơ bằng sự kiểm nghiệm và học thuật một chút!

Đừng là nhà PHÊ BÌNH khai tử cho số phận bài thơ một cách chủ quan, nóng vội như thế!

NGHỀ CHƠI CŨNG LẮM CÔNG PHU

Bài lục bát hình chiếc ly này là một trong rất nhiều bài thơ của Nhật Chiêu viết trong cảm thức tâm linh. Người “rất yêu thơ và hay đọc thơ” hoàn toàn không có gì đủ chứng tỏ là “rất hiểu thơ”, nhất là trong trường hợp bài thơ này.

Thói quen đọc và khả năng hiểu là hai thứ rất khác nhau. Người hiểu thì khiêm cung trong cảm nhận, người không hiểu thì sẵn sàng khai tử cả tác giả lẫn bài thơ. Nếu đã khai tử thì hẳn không còn gì để nói. Nhưng nếu còn chút khiêm cung, tôi nghĩ bạn đọc LXT sẽ hoan hỷ đọc thêm bài cảm nhận này của tôi.

Trước hết, đây là bài thơ có màu sắc tâm linh. Thứ hai, đây là bài thơ viết về một phế tích qua lăng kính thơ ca (tức là đã được cách điệu, biến hóa trong hình tượng) Thứ ba, đây là bài thơ của một người cả đời nghiên cứu văn hóa văn học phương Đông, trong đó có văn hóa triết học Ấn Độ Thứ tư, đây là bài thơ dành cho những người sành sỏi trong cuộc chơi văn chương, sành sỏi trong sáng tạo và cảm nhận. Vậy thì:

- Một bài thơ có màu sắc tâm linh ắt sẽ đòi hỏi người đọc một tâm thế tương tự. Tâm linh ở đây là sự phản chiếu của tinh thần Ấn Độ giáo và tín ngưỡng xa xưa của người Chăm.

Một bài thơ có không khí tâm linh đòi hỏi người đọc tiếp nhận bằng cả cảm giác lẫn trực giác, chưa kể đòi hỏi một mặt bằng tri thức nhất định để có thể cảm hiểu. Người không thấu đáo về truyền thống tâm linh sao có thể nói về ấn tượng tâm linh trong thơ ca, trong văn học? Người không biết rõ điển cố điển tích sao có thể chất vấn vu vơ về sự đa nghĩa của một bài thơ cổ điển? Người ta khó lòng thấm thía thơ Rabindranath Tagore nếu không biết nhiều về trào lưu Bakhti Yoga (sùng ái) của Ấn Độ trung đại. Người ta cũng sẽ vất vả để cảm nhận những bài thơ “nghịch dị” mà bao la tư tưởng của Tuệ Trung thượng sĩ nếu chỉ “nghe nói” về bản lĩnh thiền tông đời Trần…

Nếu đã thông thạo kinh sách, chắc bạn sẽ không tự “tố cáo” mình như bài cảm nhận quá nhanh tay của bạn.

- Bài thơ viết về một phế tích ở Phú Hải (tức Phố Hời), Phan Thiết. Trên thực tế, tháp Chàm mà tác giả nói đến là cụm Ba Tháp, được xây dựng từ thế kỷ thứ IX. Du khách có thể thấy ngay bảng hướng dẫn bằng tiếng Việt:

“Tháp A thờ sinh thực khí Linga-Yoni

– Tháp B thờ thần bò Namdin

– Tháp C thờ thần lửa”.

Cho nên, những thông tin sơ đẳng (bò thiêng, lửa) trong bài thơ không có gì khó hiểu, nếu đã từng du ngoạn đến di tích cổ này.

- Tác giả bài thơ không hề xa lạ với văn hóa Ấn Độ. Ông là tác giả của hàng chục đầu sách về văn hóa văn học phương Đông. Ở bài thơ này, ông đã viết về một bức tranh thiên nhiên trong sự nghiền ngẫm cả đời về tâm linh Ấn Độ. Đó là lời thơ của một tâm hồn nhuần nhuyễn trong việc làm sống dậy những truyền thống văn hóa lớn.

- Bài thơ này dành cho những người sành sỏi trong sáng tạo và thưởng thức văn học. Nó không nhất thiết phải được ca ngợi hết lời, nhưng nó cũng không nhất thiết được đọc một cách “khổ sở” của một độc giả chưa quen thuộc với thế giới văn chương chuyên nghiệp. Một tác phẩm có những cách đọc khác nhau, miễn là tất cả đều chung niềm vui khám phá.

Cái đẹp một thời trở thành phế tích là chủ đề không có gì lạ trong thơ ca phương Đông. Hoàng Hạc lâu là một ví dụ. Đối với Nhật Chiêu, riêng cụm Ba Tháp tạo cho ông nhiều cảm xúc nên ông chọn nó làm đề tài. Yoni và linga là hai hình ảnh có ở tại cụm tháp. Thực tế, linga được thiết kế cắm vào hồ Yoni (là một cái hồ vuông, có khe hở, tuy nhiên hiện nay không còn nước). Đó là biểu tượng giao hoan. Hình ảnh “không gợn nước hồ”, “vô bờ rêu câm” là những thi ảnh đi giữa hai thế giới thực và ảo. Thực nằm ở phía chứng tích hoang tàn (theo đúng những gì có trong thực tế, nước hồ cạn), ảo là cảm giác về một huyền thoại đã mất hút trong thời gian và không gian, là sức gợi của quá khứ đối với những tâm hồn mong manh hiện tại.

Cái hoang vu lạnh lẽo ấy ngầm nói đến cái thiếu vắng của cuộc giao hoan xưa cũ, ngầm nói đến một cái gì rất sung mãn, tràn trề đã mãi mãi mất đi. “Nước” trong bài thơ này là một thi ảnh rất gợi, không chỉ là một sự miêu tả tinh tế mà còn là bước học hỏi nhiều thi tài ngày trước (như Hồ Xuân Hương nói “giọt nước hữu tình rơi lõm bõm”, như Nguyễn Du tinh diệu trong “màu hồ đã mất đi rồi”…Hồ nước nguyên sơ, hồ nước hữu tình hay thứ hồ niêm phong tiết trinh? Thế nào cũng hay cả).

Hai hình ảnh “bò thiêng” và “lửa” một lần nữa làm nên cuộc chơi thực-ảo của tác giả. Con bò trong ảo ảnh của tôn giáo, ngọn lửa trong tín ngưỡng xa xưa, cũng là biểu tượng cho sự sống vĩnh cửu, đã biệt tăm trong phế tích. Con mắt nhà thơ đang nhìn vào đâu? Ông không nhìn vào cụm tháp như một du khách. Ông nhìn bằng sự nên thơ của triết học và tâm linh.

Cuối cùng, phế tích là cát bụi, thân ta cũng là cát bụi, ta chào phế tích chẳng phải là cát bụi chào cát bụi hay sao? Chẳng phải vô thường đang gặp vô thường hay sao? Trong thế giới sáng tác văn chương chuyên nghiệp, chuyện chính tả không phải là cái đáng bàn. Chữ Chàm viết hoa là một địa danh. Nhưng chữ “chàm” không viết hoa là một ám gợi về mọi “chứng tích hoang phế” của đời. Điều đó chưa bao giờ là một thách thức khó hiểu đối với người đọc chuyên nghiệp.

Cho nên, “nghề chơi cũng lắm công phu”. Dù là đọc cũng phải dụng công, khổ công để đọc cho thấu. Số phận của một bài thơ phụ thuộc vào người đọc nó, giết nó đi hay để nó được tỏa sáng. Ngày xưa, Lê Quí Đôn từng chia sẻ : “Văn chương là của công thiên hạ, ý kiến mỗi người mỗi khác, phân tích thì được, chứ không nên chê mắng”. Bậc thượng trí lão luyện đến thế mà còn không dám chê mắng thi thư; huống chi là một người đọc lạ lẫm ngơ ngác trước chốn văn chương tao nhã mà lớn tiếng hơn người?

Huong Chi

“Bài thơ có hình chiếc ly

Trông thì rất dị, đọc kỳ làm sao

Đọc mà chẳng hiểu làm sao

Thơ như thơ thẩn, lẽ nào là thơ?

Thiết nghĩ như sau:

- Tháp Chàm, từ Chàm là danh từ riêng nên viết hoa ở dòng đàu bài.

- Linhga và Yony là vật tương trưng cho dương vật và âm vật là bộ phận sinh dục nam và nữ. Không nhiều người biết nên tác giả cần có chú thích khi làm thơ.

- Hình ảnh bò thiêng không phải là đặc trưng của văn hoá Champa.,

- Ba câu hai chữ cuối cùng rất lửng lơ con cá vàng, không biết tác giả dùng làm gì?

- Tại sao yony phải gợn nước hồ ? Chúng tôi rất yêu thơ và hay đọc thơ, Bài thơ này không có cái tứ rõ ràng, hình ảnh gợi tả mù mờ, không giải thích, muốn hiểu rõ ràng, mong tác giả và bạn đọc chỉ giúp. “”””” Lưu Xuân Thư - luuxuanthu_nd@yahoo.com - ĐT: 0350 358 6798 - Vụ Bản, Nam Định

Trước hết tôi muốn trao đổi với bạn Lưu Xuân Thu là :

“ - Tháp Chàm, từ Chàm là danh từ riêng nên viết hoa ở dòng đàu bài. “ ( LXT – Lưu Xuân Thu ) - đàu : tác giả viết sai chính tả. - Linhga và Yony là vật tương trưng cho dương vật và âm vật là bộ phận sinh dục nam và nữ. Không nhiều người biết nên tác giả cần có chú thích khi làm thơ. ( LXT ) - Linhga : Tác giả viết sai chính tả, chữ viết đúng phải là Linga - Yony : Tác giả cũng viết sai chính tả, chữ viết đúng phải là Yoni “- Hình ảnh bò thiêng không phải là đặc trưng của văn hoá Champa “ ( LXT ) Bạn nên về thăm 3 ngôi tháp Chăm trên núi Tà Cú – Bình Thuận để thấy 3 tấm biển ghi chú hẳn hoi : Tháp thờ Linga- Yoni, Tháp thờ thần Lửa, Tháp thờ thần Bò.

Đây là tác phẩm vật thể tôn giáo dòng Bà la môn có nguồn gốc Ấn nghiêm thiêng bậc nhất, có thể của dân tộc Chăm xưa sở hữu thờ tự, ( trích phản hồi của bạn Phan Thành Minh ) Bà La Môn có ở nhiều nước như Ấn Độ, Thái, Campuchia…nhưng ở Ấn Độ thì cụ thể hơn là họ đang thờ bò, hoặc heo đó thôi. “ - Ba câu hai chữ cuối cùng rất lửng lơ con cá vàng, không biết tác giả dùng làm gì? ( LXT ) “ câu này để tác giả Nhật Chiêu trả lời, hoặc học trò của thầy trả lời. -“ - Tại sao yony phải gợn nước hồ ? ( LXT ) “ Biểu tượng Yoni trong bộ sinh thực khí Linga-Yoni là khối đá hình vuông nằm dưới cùng gọi là Brama tượng trưng cho thần sáng tạo là cực âm, có hình thể là cái vưu vật của người đàn bà, mà đàn bà là bà, là mẹ, là chị, là em gái..thì : - Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra ( Ca dao )

- Tình mẹ như biển cả.., lòng mẹ bao la như biển Thái Bình dạt dào ( Lòng mẹ - Y Vân ) Đều lấy hình tượng nước ví với người đàn bà ( người mẹ ), trong câu thơ của tác giả Nhật Chiêu : “ Yoni chẳng gợn nước hồ..” chẳng những có hình tượng như trên đã dẫn mà còn “ tả chân “ trong cách thi lễ của người Chăm xưa. Đó là dùng tay xoa lên Linga, dùng nước mưa “ rót “ lên biểu tượng dương vật này..mà cầu nguyện. Từ đó nước mới chảy xuống Yoni bên dưới, nước được một rãnh nhỏ dẫn ra ngoài và người ta hứng lấy nước thiêng ấy mang về…Yoni chẳng gợn nước hồ..phải chăng là niềm hoài cổ của tác giả khi đứng trước cảnh tiêu điều, hoang vắng đó thôi..

* “ Chúng tôi rất yêu thơ và hay đọc thơ, Bài thơ này không có cái tứ rõ ràng, hình ảnh gợi tả mù mờ, không giải thích, muốn hiểu rõ ràng, mong tác giả và bạn đọc chỉ giúp ( LXT )

Chúc bạn vui và bỏ qua cho những gì không phải, và hy vọng bạn trước khi góp ý điều gì đó cũng nên xem lại mình..

"Từ thế kỷ thứ VIII những bức tượng thần đầu tiên trong thần thoại tôn giáo Bà la môn được các nhà điêu khắc dựng xây nơi cung cấm, nơi các tháp thờ nghiêm thiêng. Trải qua nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử các ngẫu tượng Linga vẫn được lưu giữ trong các ngôi cổ mộ. Bộ sinh thực khí lớn nhất ở nước ta hiện nay có lẽ là bộ Linga nằm trên phần địa chí của tỉnh Lâm Đồng có tên gọi là Linga Yoni đã được xếp hạng Kỷ lục Việt Nam năm 2004, bộ Linga này được tìm thấy ở khu di tích Cát Tiên, có niên đại khoảng thế kỷ thứ 8 đến thứ 10 với chiều cao 2m1 đường kính 0,6 m và đáy là hình vuông mỗi cạnh dài 2m3 không tính phần môi.

Đây là tác phẩm vật thể tôn giáo dòng Bà la môn có nguồn gốc Ấn nghiêm thiêng bậc nhất, có thể của dân tộc Chăm xưa sở hữu thờ tự, và đang được chúng ta tôn tạo, bảo tồn nghiêm cẩn tại nơi nó được xây dựng trước đây.

Tác phẩm nghệ thuật văn hoá này mang trong lòng mình ngôn ngữ tôn giáo thần bí được sáng tạo bởi một ê kíp thế hệ nghệ nhân xưa tài hoa và đã được một đấng quyền năng chuẩn hoá và cho tôn tạo tại các tháp thờ nghiêm thiêng theo những tỉ lệ to nhỏ nhất định.".. Từ những biểu tượng thờ cúng thiêng liêng của người ( Chăm ) xưa được phát hiện trong các ngôi bảo tháp, đền đài ở Cát Tiên hay trong các ngôi mộ cổ…thường là bộ sinh thực khí hay còn gọi là Linga Yoni.

Từ đây ta có thể thấy nghi lễ tôn giáo này vẫn được duy trì cho tới thời gian gần đây, bằng chứng thể hiện rất rõ là dấu vết do bàn tay con người sờ nhẵn thín trên bề mặt vật thiêng bằng đá này … " Linga là ngẫu tượng hình thể toàn bích của sự sinh tồn và huỷ diệt, điều đặt biệt ở đây là sự kết hợp hài hoà của ba vật thể tượng trưng cho các ưu vật cần thiết trong đời sống sinh tồn của loài người, đó là sự sinh ra, nuôi dưỡng (lớn lên) và huỷ diệt.

Nhưng điều đặc biệt nhất ở đây là vị thần biểu trưng cho cái chết và sự huỷ diệt lại được kính trọng tôn vinh hơn cả đó là thần Shiva. Như vậy tự thân Shiva được coi như là vị thần lưỡng tính (ardha-nâni-isvana) trong sự sáng tạo, một hữu thể trung tính tự phân thành âm dương mà âm dương giao hoà thì mới có sinh tồn và huỷ diệt. Không có điều nghịch lý hay mâu thuẫn nào ở đây cả, bởi lẽ người xưa quan niệm sự sinh tồn và cái chết là hai phạm trù cùng song hành của một đời người.

Sống là hưởng thụ nhưng phải lam lũ lo toan, còn chết là một hình thái khác của đời sống tâm linh nơi một thế giới khác. Ở đây ta thấy người ta thờ thần Shiva - Đấng Toàn năng (Isvara)- là thần của ác thần ( ivara ) thần của thần chiến tranh ( Skanda ) thần của thần thiên tai bão tố ( Rudra) thần của thần huỷ diệt ( tamas) đồng thời cũng là thần của thần hạnh phúc (Ganesa) của khoái lạc (Sambu)…Khởi nguồn từ âm dương để có sinh tồn rồi trưởng thành, chinh chiến và trở về huỷ diệt.

Người ta tìm về cội nguồn của sự việc ấy rồi đơn giản hoá và làm ra biểu tượng Linga để tôn vinh, để thờ tự đó là bộ sinh thực khí có hình thể mạnh mẽ, đầy sức sống mà ngày nay chúng ta đang bảo tồn. Đây là biểu tượng ngẫu cảm tượng trưng cho tinh thần Shiva trong nghệ thuật tôn giáo Bà la môn xưa được chia làm ba phần : phần dưới hình vuông gọi là Brama tượng trưng cho thần sáng tạo là cực âm, phần giữa hình bát giác gọi là Vishnu tượng trưng cho thần bảo dưỡng ( nuôi nấng) còn phần trên cùng là khối hình tròn gọi là Shiva tượng trưng cho thần Toàn năng là cực dương..."

- Bò thiêng..là hình ảnh tác giả Nhật Chiêu dùng trên đây có liên quan đến ngôi tháp Chăm ở trên núi Tà Cú ( Bình Thuận ), có liên quan tới tín ngưỡng của dòng Bà La Môn như trên đã trích dẫn... Hiện tháp chỉ còn chút phế tích.

-Xin được trao đổi.

         Tháp Chăm, hay còn gọi là tháp Chàm, là một dạng công trình thuộc thể loại kiến trúc đền tháp Champa, thuộc kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng của dân tộc Chàm (còn gọi là dân tộc Chăm, sinh sống ở miền Nam Trung Bộ Việt Nam ngày nay.
       Có thể thấy vị trí phân bố các đền tháp là những nơi từng là nơi ở của người Champa, xa hơn nữa còn có những ngôi tháp có thể coi là tháp Champa trên đất nước Camphuchia như tháp Damray Krap. Ngược lại, những yếu tố Java hay Khmer cũng được thấy trên các tháp Champa như ở Khương Mỹ, Hưng Thanh, Dương Long, hay có cả những ngôi tháp còn được người Champa gọi là "tháp Khmer" như tháp Champa Hoà Lai.
       * Mọi ngôi tháp đều được xây bằng gạch hoặc chủ yếu bằng gạch. Gạch có màu đỏ hồng, đỏ sẫm, được nung trước với độ xốp cao, được xây không có mạch vữa và có thể có điêu khắc trực tiếp trên gạch. * Có chiều cao lớn hơn vài ba lần so với chiều ngang thân tháp. Tỷ lệ các phần của tháp có tính nhân bản, nghĩa là nó được xuất phát từ con người.
      * Tháp có phần ngọn được thu nhỏ dần hoặc giật cấp. * Các trang trí kiến trúc, điêu khắc có tính nhịp điệu, tính lặp lại và đồng dạng, đăng đối.
     * Đa phần các tháp có cửa quay ra hướng Đông, các phía còn lại là cửa giả, được bố trí đăng đối với cửa chính.
    * Trong tháp theo nguyên mẫu có thờ thần Siva, biểu trưng là bộ ngẫu tượng Yoni và Linga được làm bằng sa thạch.
      * Tháp thường được đặt tại các vị trí thoáng, gò đồi cao, không gần chỗ người dân sinh sống. [sửa] Các công đoạn xây dựng tháp
       Tục thờ Linga và Yoni có nguồn gốc từ các tộc người ở lưu vực sông Indus thuộc chủng tộc Sumerian và Dravidian. Tín ngưỡng của họ gắn liền với thần thoại về thần Mẹ và sự thờ cúng âm lực, coi âm vật của đàn bà là nguốn gốc của mọi sự sáng tạo.
       Bên cạnh thần Mẹ còn có thần Nam, biểu hiện bằng phiến đá hình dương vật. Linga và Yoni ở Champa có những đặc điểm riêng của nó và không ở đâu Linga, Yoni lại có số lượng nhiều, hình dáng đa dạng và kích thước lớn như ở Champa. Loại hình Linga, Yoni ở Champa có thể được coi là một trong những biểu hiện về sự ảnh hưởng sâu đậm văn hóa, tôn giáo của Ấn Độ mà Champa lại là biểu hiện mạnh mẽ nhất về Champa hóa những yếu tố văn hóa, tôn giáo tiếp thu được của Ấn Độ giáo.
       Thông thường Linga và Yoni kết hợp với nhau tạo thành một chỉnh thể gọi chung là Linga-Yoni. Đa số mỗi bệ Yoni, trên đó được thể hiện một Linga; nhưng trong điêu khắc Champa có trường hợp ở bệ được thể hiện trên đó nhiều Linga và đặc biệt hơn nữa là trên Yoni lại được thay thế Linga bằng hình người (hay thần) ngồi trên đó, như bộ Yoni ở tháp chính Po Naga Nha Trang, có thể đây là hình tượng nữ thần Po Naga.

      Thiết nghĩ như sau:
      - Tháp Chàm, từ Chàm là danh từ riêng nên viết hoa ở dòng đàu bài.
     - Linhga và Yony là vật tương trưng cho dương vật và âm vật là bộ phận sinh dục nam và nữ. Không nhiều người biết nên tác giả cần có chú thích khi làm thơ.
      - Hình ảnh bò thiêng không phải là đặc trưng của văn hoá Champa.,
      - Ba câu hai chữ cuối cùng rất lửng lơ con cá vàng, không biết tác giả dùng làm gì?
       - Tại sao yony phải gợn nước hồ ?

      Chúng tôi rất yêu thơ và hay đọc thơ, Bài thơ này không có cái tứ rõ ràng, hình ảnh gợi tả mù mờ, không giải thích, muốn hiểu rõ ràng, mong tác giả và bạn đọc chỉ giúp.

Bài thơ có hình chiếc ly
Trông thì rất dị, đọc kỳ làm sao
Đọc mà chẳng hiểu làm sao
Thơ như  thơ thẩn, lẽ nào là  thơ?